Học thuộc chục cuốn sách rồi quên sạch, cú vấp mới biết mình học sai cách

Có một buổi tối, tôi lật lại những cuốn sổ cũ mua về để ghi chép câu gì hay là cứu lấy cho tương lai. Trang nào cũng dày chữ, nét bút nghiêng vội, mực đã nhòe ở những chỗ tôi chống cằm đặt ly nước. Xếp chồng sổ lên nhau, tôi cứ tưởng mình đã đi được một đoạn đường dài chỉ nhờ viết thật nhiều.

Cảm giác kỳ lạ nhất khi mở lại những quyển sổ cũ đó, không phải là hoài niệm, cũng không phải tự hào. Đó là một chút bối rối lẫn hụt hẫng. Nhiều kiến thức mình học thuộc làu, vậy mà chẳng nhớ nổi chúng đi vào đời mình lúc nào, sống ở góc nào trong mỗi quyết định, trong mỗi buổi sáng dậy sớm hơn để làm gì.

Có năm tháng, tôi tin rằng cứ làm nhiều, đọc nhiều, cày nát mọi thứ trước mặt là thế nào cũng lên trình. Học như chạy marathon mà không biết mình đã đi lạc đường, chỉ chạy để không phải dừng lại. Mà cái gì chạy lâu quá cũng chai lì, không để ý thì chân mỏi từ lúc nào không biết.

Hồi học đại học đầu tiên, tôi mang theo một tư tưởng khá phổ biến trong số bạn bè: tranh thủ học ké càng nhiều càng tốt. Đăng ký môn phụ, lớp buổi tối, tranh nhau mục tiêu tăng tốc vượt bậc. Chỉ có điều, càng học nhiều, tôi càng thấy mình giỏi ghi chú hơn là giỏi hiểu.

Mỗi cuốn sách là một vạch đánh dấu đầu tiên, giữa, cuối. Đọc xong là đóng lại, tick vào checklist. Có lần đọc tới ba cuốn cùng một ngày, cảm giác như vừa đóng gói một thành tựu nho nhỏ, nhưng hôm sau hỏi lại cuốn đó nói gì. Tôi ậm ừ, lồng ghép được hai ba dòng quảng cáo ngoài bìa, còn lại thì trôi tuột vào chỗ ký ức nào đó.

Tôi từng tin tốc độ là dấu hiệu của trưởng thành. Số buổi học, số trang sách, số câu trích lại, tôi bám vào chúng như nắm một sợi thước dây xem đã đi được bao xa. Nhưng thước dây dài mà lối đi quanh quẩn, thì có khác gì vẽ mãi vòng tròn.

Khi code sai lần đầu tiên

Cú vấp thật sự đến khi tôi bắt đầu công việc liên quan đến tech và automation. Những bài toán chẳng có đáp án sẵn, chẳng có ai chấm điểm giúp. Kể cả khi học thuộc công thức, tôi vẫn không biết phải cắm nó vào đời thực thế nào. Cài một đoạn code, chạy sai, sửa. Lặp lại, vỡ mặt, chán. Nhưng lần đầu tiên, tôi nhận ra: không ai đo cho mình những bước tiến nhỏ. Chỉ có mình cảm nhận được, nếu đủ thật thà với bản thân.

Có những đêm tôi ngồi nhìn màn hình máy tính chớp tắt, nghĩ về cái gọi là học bằng cách làm mà người ta nhắc nhở nhiều lần trong sách vở. Trước giờ tôi học để xong, học để ghi ô tròn trong danh sách việc cần làm. Chỉ đến khi code hỏng một đoạn, tôi mới lục lại từng dòng, hỏi thật mình: tôi đang thực sự hiểu không, hay chỉ quen với thao tác lặp lại?

Rồi bất giác nhớ lại khoảng thời gian sống ở Canada và Mỹ, khi mọi người xung quanh không quan trọng chuyện học thuộc nội dung gì cho nhanh mà chú ý hơn vào cách vận dụng. Lúc đó tôi khá sốc: mỗi lần được giao bài tập, tất cả đều xoay quanh trải nghiệm thực tế hoặc một vấn đề buộc mình phải động não. Không có ai ngại hỏi câu ngớ ngẩn, không ai cười người trả lời sai. Một lần tôi nói nhầm một khái niệm, cả nhóm chỉ nhìn tôi rồi đặt câu hỏi, không ai chỉ trích. Ở Việt Nam, tôi hay sợ bị chê, ở bên đó, tôi dần thấy không biết là cơ hội chứ không phải vết xấu.

Chưa từng ai dạy tôi rằng học là để cảm, không phải để thuộc. Trải qua mấy năm cứ đi theo tư duy cũ, tôi dần thành người giỏi sưu tập kiến thức nhưng vụng về khi ứng dụng. Có cái đinh vít trong túi, nhưng mãi không nhớ bỏ túi cái tua vít, đến lúc cần thì ngồi ôm lý thuyết.

Về lại Việt Nam, tôi như người ngơ ngác ở ngã tư: có quá nhiều lối rẽ, mỗi chỗ gắn một biển báo học thêm khóa này sẽ biết, học thêm kiểu kia sẽ giỏi. Thói quen học chạy nước rút, ghi chú, checklist vẫn ngấm vào máu. Nhưng cứ mỗi lần thử truy lại một kiến thức, tôi lại gặp khoảng trống: thiếu cảm giác hiểu thực sự, thiếu ký ức về lần đầu va chạm vấn đề thật, thiếu một đoạn thất bại, mà chỉ có sai thì mới nhớ.

Tôi nghĩ, đa số chúng ta trưởng thành trong môi trường áp lực kiểm tra, kiểm điểm, kiểm soát. Sai là bị nhắc, bị cười, bị xếp loại. Cái tôi học dần không phải là cách hiểu gì, mà là cách không để bị lộ ra mình chưa hiểu. Đó là học để phòng thủ hơn là để khám phá.

Tôi từng tự cho mình một danh hiệu: học sinh xuất sắc trong việc che giấu những thứ không biết. Lướt qua buổi kiểm tra, nếu không được điểm cao thì ít nhất cũng tránh bị gọi tên trước lớp. Nhưng cái gì được giấu lâu thì một ngày cũng phải đối mặt.

Những năm về sau, tôi phát hiện ra một nghịch lý: càng sợ sai, tôi càng khó học thêm cái mới. Giống như học lái xe mà chỉ dám nhích từng chút cho khỏi va quẹt, tới hoài cũng không hết sợ đường đông. Học chờ ngày đủ tự tin lên sóng, thay vì chấp nhận lên sóng để tìm dần tự tin.

Cái buồn cười là với AI hay automation, chuyện sai gần như là bắt buộc phải trải qua. Gõ một dòng code, chắc mười lần thì sai hết chín, lần cuối vẫn chưa chắc đúng, nhưng lại nhớ hơn những lý thuyết từng mất ngủ để học vẹt. Sai xong sửa, sửa xong quên, quên rồi lại phải mò. Hóa ra, thất bại chính là phí phải trả cho thành công, chứ không phải đối lập của nó.

Học lại từ đầu, chậm hơn nhưng sâu hơn

Nhìn lại, tôi vẫn giữ thói quen ghi chú, vẫn mua sổ, vẫn viết mỗi khi học điều gì mới. Nhưng khác trước, tôi chịu khó quay lại trang cũ, nhìn nét bút nghiêng vội, tự hỏi: mình đã dùng điều này lần nào chưa? Không dùng thì gạch đi, hoặc ghi chú thêm một dòng trải nghiệm. Có ngày đọc lại, tôi mỉm cười vì từng sai ngớ ngẩn. Có ngày, tôi chỉ thở dài nhưng không còn tự trách nhiều như trước.

Còn một thứ tôi học được sau những năm tháng vòng vèo: tốc độ không phải là thước đo duy nhất. Bình yên không tới từ chạy tới đích trước, mà từ cảm giác hiểu đủ, hiểu sâu. Đủ ở đây không phải là bỏ cuộc, mà là biết lúc nào dừng lại, để không trôi đi cùng guồng máy tận dụng thời gian như nuốt nước lã.

Gia đình tôi, những người luôn ở lại vào hai giờ sáng khi mọi thứ hỗn loạn, cũng là một kiểu phanh khẩn cấp cho thói quen học cắm đầu. Họ nhắc tôi nghỉ ngơi, sửa sang lại cách nhìn, nghĩ về những khoảng lặng thay vì chỉ chạy theo kế hoạch. Có đôi lần, vợ tôi nhắc khẽ: anh học nhiều thật, mà có khi nào anh thấy học sống chậm không. Đó là khoảnh khắc tôi nhận ra, nghỉ cũng là một phần của học.

Có những thứ tôi học đi, học lại, mãi chẳng xong được. Tự sửa code, tự cài lại phần mềm, mỗi lần lại va vào một lỗi cũ hoặc một lỗi mới. Đọc xong sách rồi bỏ dở, vài tháng sau lật lại, hóa ra vẫn còn để trống đúng chỗ ấy. Dần dần tôi không còn cảm giác tội lỗi với việc dở dang nữa, vì hiểu rằng trưởng thành không nằm ở việc không vấp, mà ở phần mình đứng lên thêm một lần nữa.

Mấy năm sau, tôi mới nhận ra mỗi cú vấp là một dịp tỉnh giấc nhỏ. Thất bại là cứ tích từng chút, không ai kiểm điểm giùm mình. Và thành công nhẹ như hơi nước trên ly cà phê nguội: không đổ ra ngoài, chỉ âm thầm biến mất cho mình dễ thở.

Từ ngày tôi biết tự cười những lỗi sai, tôi học nhanh hơn, nhẹ hơn. Học là để sống, để hiểu, không phải để tick off một danh sách.

Có một buổi tối gần đây, tôi lại ngồi góc phòng khách, nhìn cuốn sổ đầy chữ viết tay trong ánh đèn vàng. Trang sổ run lên khi tôi lật vội, thấy đâu đó đoạn tôi từng nhầm lẫn hoặc cười vụng về. Thật lạ, càng sai nhiều, tôi càng nhớ lâu. Còn bạn, có thứ gì bạn từng tin mình đã hiểu mà hóa ra phải vấp liên tục mới thực sự ngấm không?