AI, tự động hóa và mấy cú lật mặt trong cách mình học, làm việc

Buổi sáng ở Sài Gòn, tôi ngồi nhìn cái file Excel ba trăm dòng trên màn hình, tay nắm cốc cà phê nguội. Bên cạnh có con chuột máy tính run rẩy, còn tôi thì chỉ muốn nó làm thay mình hết mọi thứ.

Tôi vốn không thích tự nhận mình là nạn nhân của công nghệ, nhưng kiểu gì cuối cùng cũng bị kéo vào. Đặc biệt là khi AI bắt đầu không còn xa lạ, và từ “tự động hóa” ngày càng xuất hiện dày đặc trong hội nhóm dân tech. Tôi nhớ hồi mới ra trường, mọi thứ đều thủ công: tải tài liệu thì vào forum, tra nguồn thì lên Google, code thì chép lại từng dòng một, hôm nào hên gặp bài mẫu thì mừng như trúng vé số. Bao nhiêu năm rồi vẫn nhớ cái cảm giác lục tung forum chỉ để lòi ra một câu lệnh bash nghịch phá. Chuyện tự động à? Có máy giặt đã thấy sang, chứ chưa nghĩ đến chuyện code cho máy tự dọn file dùm mình.

Thế mà hai năm trở lại đây, từ ngày OpenAI và đám chatbot mọc lên như nấm, tôi bắt đầu sợ… thời gian trôi đi mà các file của mình vẫn chưa xong. Thay vì tự vật lộn với từng cái lỗi chính tả, tôi buộc phải làm bạn với AI. Ban đầu là Google Colab, sau đó là ChatGPT, rồi tới mấy con bot bé bé chạy lanh quanh trong Slack chọc quê mình mỗi lần trễ dealine. Đôi khi tôi tự hỏi: chẳng lẽ mình đến tuổi chỉ ngồi nhấn nút bắt máy làm thay hết?

Tôi nhớ hôm đầu cài thử một cái script tự động backup data, chỉ mất chưa tới 10 phút hỏi ChatGPT. Trước đó tôi từng nghĩ những thứ kiểu này dành cho mấy ông rảnh hoặc coder kiểu hacker phim Mỹ. Nhưng lại thấy hóa ra, với AI, mọi thứ đơn giản tới mức… nếu không dùng thì hơi tự ái với chính độ lười của mình. Nhớ hồi xưa backup xong còn gửi file qua USB rồi lỡ xóa lại kiếm khắp nơi. Giờ chỉ cần máy tự làm, tôi yên tâm đi rửa chén không sợ nhỡ tay tắt máy. Tự nhiên thấy công nghệ cũng là một cách chữa lười hợp pháp.

Việc học cũng thay đổi từ khi có AI. Hồi trước, mỗi lần cần hiểu khái niệm gì mới, tôi phải lên mạng search loạn xạ, lọc lại, lựa bài nào không quảng cáo hoặc cầu kỳ quá. Có lần tìm tài liệu Python, tôi ngồi mất 3 tiếng để rồi nản vì bài nào cũng quảng cáo khóa học. Giờ chỉ việc hỏi hội GPT hoặc mấy con bot trên Stack Overflow, có khi nhận ngay một đoạn giải thích đủ ngắn để tôi không phải gãi đầu. Nhưng cũng có rủi ro: kết quả vừa nhanh, vừa… đại trà. Có hôm tôi giở ra ba công thức đều sai chính tả, xin lại nguồn thì thấy link chết. Hài lòng thì ít, nhưng rõ ràng là vẫn đỡ hơn ngồi cày PDF dày cộm xưa kia.

Nói về tự động hóa công việc, tôi hay nghĩ tới dàn email reminder. Cái hồi còn ngồi làm việc ở nhà, tôi đếm chưa hết một tuần đã quên béng cuộc họp online (thường do lo chơi với con hoặc nấu cơm). Sau đó tôi lên mạng học cách nhờ AI gửi nhắc nhở – ban đầu thì email, sau thì set bot Slack. Kết quả là mỗi sáng, chưa kịp uống miếng cà phê đã có lời nhắc "Anh ơi chuẩn bị file đi". Lúc này tôi mới nhận ra, mình không phải sợ deadline nữa, chỉ sợ những con bot lạnh lùng không cần lý do nghỉ phép.

Đồng nghiệp tôi – thằng Tùng – có lần bảo làm gì cũng phải giữ "phẩm giá con người", lười tới mấy cũng đừng để AI dắt mũi. Lý thuyết thì nghe hay, nhưng mà làm sao cưỡng lại được cảm giác sướng khi hệ thống tự kiểm tra log, tự report lại cho mình, còn mình chỉ việc… lăn tăn đọc kết quả, sửa vài cái lỗi hiển nhiên. Đôi lúc tôi tự giễu: nếu mai này máy nó thông minh gấp đôi, tôi khỏi phải tra lệnh, chắc lại chỉ ngồi điều khiển bằng… ánh mắt.

Cũng vẫn thói quen cũ, tôi thích giữ một sổ tay ghi chú các ý tưởng hoặc bugs. Nhưng thời AI rồi, tôi thử chơi luôn một file Notion tích hợp mấy con AI gợi ý. Sáng dậy mở ra đã có gợi ý tự động về các chủ đề cần đọc, việc cần làm, chưa kể những câu "phê" bóng gió kiểu "Hôm nay bạn đã hoàn thành 80% mục tiêu". Nghe thì như robot HR, nhưng ít ra tôi cũng đỡ cảm giác tự trách mình… lười.

Dạo này tôi còn dùng AI để "chữa" cái tật trì hoãn. Hồi còn trẻ, tôi có thể dời deadline tới phút chót, sau rồi nhịn ăn trưa căng mắt làm tới sáng. Giờ thì khác. Ai đời file báo cáo tự sinh ra mỗi ngày, không nộp cũng bị nhắc, không log task thì app nó đỏ cả lên. Tôi không chạy khỏi việc nữa, chỉ kiếm cách lách mấy cái nhắc nhở cho đỡ nhột (tật xấu thì vẫn còn, chỉ là bị bóc nhanh hơn thôi).

Có một phát hiện buồn cười khác khi dùng AI cho các công việc "tưởng phải cực lực": tôi phát hiện ra phần lớn thời gian trước kia tôi dùng để… di chuyển file, copy-paste, chỉnh lại tên folder, chữa lỗi chính tả, hoặc lục tìm xem bản nào là mới nhất. Hóa ra tôi chẳng giỏi hơn, chỉ là có thêm trợ lý không biết than vãn nên việc tiến triển nhìn thì mượt hơn thôi.

Năng suất của tôi chắc tăng lên khoảng 1,5 lần (số chẵn thì nghe điêu lắm) so với hồi còn cặm cụi từng dòng. Nhưng tôi biết, đi cùng đó là một mối lo âm ỉ: mình càng lười, máy càng khôn, có ngày nó hiểu cả những cái tôi còn mơ hồ, lẽ nào tôi lại thành phụ kiện của chính cái máy?

Tuy vậy, tôi cũng không ngừng học hỏi theo cách cũ. Những buổi tối ngồi gõ laptop, vẫn có lúc tôi quyết đọc lại một bài blog thật dài, hoặc lục lại trang tài liệu cũ trên GitHub. AI chỉ đẩy nhanh những thứ tôi làm đều đều, còn phần "khó nhằn" thì máy vẫn chưa thay tôi được. Việc phát hiện một đoạn code mới, hay tự mày mò config cho chạy đúng ý vẫn làm tôi hứng thú, dù có thể sau này, con bot nào đó sẽ tuốt lại cho sạch sẽ ngay khi tôi vừa gõ xong.

Tôi cũng học được một chuyện thú vị: AI giúp bóc trần sự trì hoãn và ảo tưởng năng suất của tôi. Nhiều công việc xưa kia lười, giờ lười hơn nhưng vẫn hoàn thành, nhờ biết nhường chỗ cho máy tự lo. Bù lại, những phần cần sáng tạo thì tôi ít cậy AI hơn, vì tôi không thích bị mắng bởi chính "ý tưởng ngắn gọn" do AI đề xuất.

Vẫn có những lúc tối muộn, tôi nhìn lại danh sách các việc "auto done" trên Notion mà không nhớ nổi mình làm những gì trong ngày. Hiệu suất ảo, thành tích giả tạo, cũng chỉ là đánh lừa bản thân. Song, tôi biết tôi không đơn độc trong cuộc vui này. Đứa nào chơi hết nút AI cũng lộ cái mặt lười như nhau thôi.

Tới giờ, tôi không quan tâm mấy tới chuyện AI sẽ "cướp việc" hay không. Cái tôi nghĩ nhiều hơn là: liệu thời gian rảnh ra kia, tôi sẽ xài nó như thế nào? Không lẽ lại dùng để… ngồi cài thêm mấy con bot mới, hay học một thứ gì lạ lùng hơn?

Cũng giống sáng nay, khi cốc cà phê nguội, file Excel vẫn chưa xong nhưng đã có dăm ba thông báo tự động nhảy ra khỏi Slack. Tôi lựa chọn không cãi nhau nữa với mấy con bot, mà tranh thủ chơi lego với con một lát. Có lẽ để mai máy tiếp tục làm phần lặp lại, còn tôi đi tìm thêm chuyện gì vui mà, ít nhất, AI chưa với tới được.