Đọc nhiều chưa chắc hiểu sâu, chuyện tôi vỡ đầu học lại từ đầu

Sáng thứ Bảy, tôi nhìn chằm chằm vào kệ sách lộn xộn: mười mấy cuốn dở dang, lắm cuốn mua về xong rồi quên béng mất, có cuốn thì mới đọc trang giới thiệu đã mang lên gác xép.

Có một khoảnh khắc buồn cười thế này: tôi rút cuốn "Thinking, Fast and Slow" ra khỏi kệ, vì ai mà đi làm tech lại không từng nghe qua. Mở đại trang bất kỳ, tôi thử nhớ xem nội dung chính nói gì, nhưng trong đầu, chữ nghĩa cứ trôi đâu mất tiêu, như nước qua kẽ tay. Lúc này mới nhận ra, ôi thôi, có khi mình học kiểu "đọc cho vui" thì nhiều, còn "hiểu tận gốc" thì ít. Việc này không phải vừa mới xảy ra sáng nay, mà kéo dài nhiều năm rồi, chỉ là tôi lười nhận ra.

Từ nhỏ tôi đã thích đọc. Hồi cấp 2, có lần mẹ tôi dọa sẽ vứt hết truyện tranh nếu tôi không học Toán. Tôi lén đọc sách dưới bàn, nghĩ mình thông minh lắm, đến khi bài kiểm tra trượt thê thảm, mới thấy sách đọc vào mà não vẫn rỗng. Lớn lên tí, tôi chuyển qua sách kỹ năng, rồi sách chuyên môn. Đọc nhiều kiểu "tốc hành" như mấy cuốn hướng dẫn lắp robot xong quên mẩu nào cũng chẳng nhớ nổi. Sốc nhất là khi gặp những người bình thường thôi, câu hỏi rất đơn giản về sách tôi từng đọc, tôi trả lời lí nhí, quê không để đâu cho hết.

Tôi lười ghi chú. Tôi hay ngụy biện rằng, chỉ cần đọc kỹ là hiểu, ghi với nhớ chi cho cực. Kết quả: gần như mọi ý hay, trừ mấy câu châm biếm vui vui, đều tan biến. Lắm lúc tự hỏi, không biết có phải mình não cá vàng, hay vì chưa thực sự quan tâm đủ sâu. Gặp đồng nghiệp là thằng Quang, nó hỏi tôi về cách vận hành một thuật toán mà tôi từng đọc cả chương dày, tôi nói loanh quanh mấy ý sơ sơ, xong về nhà tra lại thấy mình hiểu sai đến 80%. Cái cảm giác bị bóc trần nó cay như ăn ớt sống. Không phải vì sĩ diện, mà thấy tiếc thời gian đem in vào đầu chữ nghĩa, cuối cùng chẳng dùng được gì.

Có lần vợ tôi bảo, đọc như anh thì khác gì cuộn phim tua nhanh: vui thì có vui, mà chẳng nhớ cảnh nào rõ hết, thử kể lại là y như tóm tắt phim hoạt hình cho trẻ con, chẳng đâu vào đâu. Tôi thử áp dụng phương pháp ghi chú vào file điện thoại, cẩn thận chia từng mục, dán sticky note từ phòng khách tới nhà vệ sinh. Kết quả: sau vài ngày, điện thoại đầy note, tôi lại chán, chuyển qua dùng sổ giấy. Sổ chất đầy bàn, tuần sau thì chó nhà gặm nham nhở, lại mất cảm hứng. Tôi đúng là vua bắt đầu hăng, kết thúc gãy khúc.

Vấn đề nằm ở chỗ tôi quá mê tích lũy thông tin, mà lười ngẫm thật kỹ. Sách hay thì mua về bày lên, tưởng nhìn bìa dày là thành người sâu sắc. Có hôm tối muộn, tôi thử ngồi tự hỏi: nếu hôm nay phải giải thích lại một quyển sách cho đứa bạn chưa từng đọc, tôi sẽ nói gì? Thật lạ là chỉ nhớ tên tác giả, vài luận điểm lớn, còn câu chuyện, ví dụ, hay logic sâu hơn thì đi đâu mất hết. Đã thế, có cuốn nhớ lung tung, pha trộn hết cả những thứ đọc trên mạng, tới mức nhầm cả sách này với podcasts nọ.

Tới tuổi này, tôi mới chịu nhận thôi thì phải học lại từ đầu, không mặc cảm "đọc nhiều là đủ". Tôi bắt đầu bằng cách ngồi lại, chọn một cuốn mình thích, đọc thật chậm, kiểu vừa đọc vừa trò chuyện với chính mình. Nếu gặp ý nào không hiểu, tôi thử nghịch lại bằng ngôn ngữ đời thường, thử gán ví dụ của mình vào, chẳng hạn áp một khái niệm kinh tế vào chuyện đi chợ mua cà chua. Nếu vẫn không nhớ, thì ghi bừa mấy dòng ngu ngốc cũng được, miễn là mình tự trò chuyện với chính cái đầu lười của mình.

Cách thứ hai là hỏi khó bản thân. Tôi hay đặt câu hỏi kiểu: "Tại sao tác giả lại ví von thế này?" hoặc "Nếu gặp tình huống ngược lại thì ý này còn đúng nữa không?". Nhiều khi tôi phải công nhận, mình thua xa mấy ông bà già hay cằn nhằn. Mẹ tôi, ngày xưa bà đọc truyện Kiều, nhớ từng câu đối đáp, phân tích lan man từ tình yêu đến... chuyện đi bán thịt ngoài chợ. Tôi thì đọc qua rồi, 20 năm sau mới hiểu rằng cái gì mình không ngấm lâu, thì đến khi cần lý giải vấn đề khác, hoàn toàn không bật ra được.

Qua mấy năm làm tech, tôi càng thấy đọc nhiều mà không nghiền ngẫm thì thành cối xay chữ, không thành người hiểu việc. Đọc về tự động hóa mà không tự hỏi "áp dụng nổi vào nhà mình không" thì thà mua sách nấu ăn còn bổ ích hơn. Có bận, tôi lấy một bài đọc về AI, xong rủ thằng Minh đồng nghiệp thảo luận, nó hỏi đúng hai câu: "Ứng dụng cụ thể ở phòng ban tụi mình là gì?", tôi ấp úng như học sinh trả bài. Lúc đó mặt nóng bừng, chỉ muốn chui vào file Excel cho đỡ nhục.

Thực tế, tôi sợ bị chê thuộc dạng "đọc hời hợt", nên có cái tật là cứ cố nói lảng sang chuyện khác. Nhưng sau cùng tôi nghiệm ra, nói chưa rành thì hỏi lại cho chắc, kể cả nghe quê một chút. Hồi học năm nhất đại học, có lần tôi bị điểm thấp vì viết bài phân tích mà chỉ chắp vá ý chứ không dẫn nguồn, không lý giải. Sau này đi làm, trình bày dự án mà không biết bản chất, bị khách hỏi lại thì cảm giác lạnh sống lưng như uống nước đá lúc đang sốt.

Dạo gần đây, tôi thử dừng lại sau mỗi đoạn sách, tự tóm tắt ý chính bằng một câu dở hơi nhất có thể. Có hôm đọc về blockchain, tôi ghi: "Chuỗi này giống như sổ nợ đồng hương, ai ghi gian là cả xóm biết liền". Viết xong thấy nhẹ đầu hẳn. Ghi ngắn, thô thiển cũng được, miễn là mình nhớ lâu. Chứ trước đó toàn tóm tắt đâu ra đấy, sáo vô cùng, về sau chẳng nhớ nổi vì như thể đang chép phạt trên bảng.

Một thứ nữa tôi nhận ra là đọc chậm không có nghĩa là chậm tiến. Tôi từng sợ đọc lề mề không theo kịp ai, nhất là mấy đối thủ cùng tuổi giỏi hơn đang khoe mỗi tháng 10 cuốn. Giờ tôi cầm cuốn bất kỳ lên, kiên nhẫn cãi nhau với nó nhiều hơn. Có lúc còn tự nói to, như cãi nhau tay đôi với tác giả, vợ tôi đi ngang tưởng tôi bị giời hành.

Cũng nhờ dám học lại từ đầu mà giờ tôi thấy mình biết ngại, biết quê khi bị hỏi khó, và biết tự nhận không hiểu phần nào để học tiếp. Nụ cười của thằng con khi tôi thử lấy ví dụ blockchain bằng chuyện... chia bánh kẹo trong nhà trẻ, tự nhiên thấy vui ngớ ngẩn. Có khi học lại từ đầu không phải để hơn ai, mà để bất chợt nhìn lại thấy mình thở phào: thôi, hôm nay hiểu được một ý, là vinh dự cả ngày rồi.

Ngẫm mà xem: đọc gì, học gì, nếu không dám nói 'tôi không biết', thì cả đống sách cũng chỉ làm dầy thêm giá sách và dầy thêm... bụi. Tôi vẫn ý thức là mình sẽ còn quên dài dài, nhưng giờ tự tin hơn với những chỗ mình thực sự hiểu và sống cùng nó, dù chỉ là một đoạn nhỏ xíu thôi. Có ai đang vướng chuyện đọc hoài chẳng nhớ, học mãi không vào, thì rảnh thử cãi nhau với sách như tôi xem, biết đâu bất ngờ lại thấy mình hiểu lâu hơn một chút.