Có sấm rồi, chừng nào mới có mưa?

Một người đứng giữa căn phòng, ngón tay chỉ hết chỗ này sang chỗ khác. Người kia chưa làm. Người nọ làm chưa tới. Việc này đáng lẽ phải xong từ hôm qua. Việc kia mà giao cho tôi thì đâu đến nỗi. Câu chữ nối nhau rền rền, nghe cũng có lý, cũng sắc, cũng đủ khiến vài cái đầu gật xuống. Chỉ có cái bàn trước mặt vẫn ngổn ngang, ly nước vẫn nằm bên mép, phần việc của người đang nói vẫn nguyên vẹn như chưa ai chạm tới. Có lúc tôi tự hỏi, vì sao tiếng sấm trong một căn phòng thường đến nhanh hơn cơn mưa? Sấm chỉ cần một cái miệng và vài phút bực mình. Mưa cần thời gian, cần sức, cần một người chịu cúi xuống làm cho xong. Khoảng cách giữa hai thứ ấy coi bộ ngắn lắm, từ môi xuống bàn tay thôi, vậy mà nhiều người đi hoài chưa tới.

Tôi để ý tiếng sấm thường có một sức quyến rũ riêng. Nó làm người nói có cảm giác mình đang tham gia, đang quan tâm, thậm chí đang gánh phần khó nhất. Nêu được lỗi của một việc đôi khi đem lại khoái cảm gần giống như đã sửa xong việc đó. Chỉ ra người khác chậm khiến mình tưởng mình đang nhanh. Chê một căn nhà dột khiến mình tưởng tay mình đã cầm búa. Rồi lời nói được trí óc âm thầm tính thành công lao, dù ngoài kia chưa có một giọt nước nào rơi xuống. Cái bẫy nằm ở chỗ đó. Không hẳn người ta cố tình lười, có khi họ chỉ nhầm tiếng động với chuyển động. Một cuộc bàn bạc kéo dài, vài câu than phiền đúng chỗ, một bản phân tích nghe đâu ra đó, thế là trong lòng đã thấy mệt như vừa làm xong việc lớn. Mệt thiệt. Chỉ tiếc là đất vẫn khô.

Ngoài đời, sấm có nhiều giọng. Có giọng gắt gỏng: “Sao chuyện đơn giản vậy mà cũng chưa xong?” Có giọng chán chường: “Nói hoài rồi, chẳng ai chịu làm.” Có giọng nhẹ hơn nhưng dai như mưa bụi: người này thiếu trách nhiệm, người kia không tinh ý, hoàn cảnh nọ không thuận, thời tiết kia không chiều. Nóng quá thì chưa làm được. Lạnh quá thì để mai. Đói quá không có sức. No quá lại buồn ngủ. Hai vế đầu nghe như lý do, tới vế sau mới lộ ra một sự thật hơi quê: hễ muốn né, con người có thể may cho mình một cái áo mưa từ bất kỳ mảnh vải nào. Mặc vô rồi đứng khô ráo, nhìn người khác lội nước. Khéo hơn nữa, mình còn chỉ cho họ chỗ nào đang ngập. Tôi nói chuyện này bằng giọng nhỏ thôi, vì cái áo ấy không phải đồ hiếm. Nhiều lúc nó treo sẵn ngay trong đầu mỗi người.

Trái với sấm là những người có mưa mà ít tiếng. Họ không nhất thiết nhanh hơn, giỏi hơn hay cao thượng hơn. Họ chỉ bắt đầu. Cái ghế lệch thì kê lại. Dòng chữ sai thì sửa. Cuộc gọi khó thì bấm số. Phần việc chưa rõ thì hỏi cho rõ, rồi lụi cụi làm tiếp. Nhìn họ đôi khi chẳng có gì đáng kể, vì hành động thật thường không biết tạo dáng. Nó vụng, chậm, có khi phải làm lại hai ba lần. Một cơn mưa cũng đâu rơi theo bài diễn văn. Giọt trước chạm mái tôn, giọt sau đọng ngoài hiên, giọt khác lọt xuống đúng chỗ cái thau đang hứng. Lẻ tẻ vậy thôi, một hồi sân đã ướt. Việc được làm cũng thế. Nó không cần tuyên bố mình hữu ích. Đến lúc ngẩng lên, cái bàn đã gọn, chuyện đã chạy, người khác có chỗ để làm tiếp. Mưa không tranh phần với sấm. Mưa chỉ rơi.

Có một chi tiết rất đời mà tôi thấy nói được hết khoảng cách này: câu “đi vo gạo” chỉ mất chừng một nhịp thở. Nói xong là xong. Nhưng làm thì phải lấy gạo, đong cho vừa, thêm nước, đưa tay vò, chắt ra, rồi lặp lại. Hạt gạo chẳng chịu sạch theo tốc độ của câu nói. Nước cũng chẳng tự trong vì người đứng cạnh giải thích hay. Chuyện nhỏ xíu, quen tới mức ít ai để ý, nhưng nó lột được cái khác nhau giữa hiểu và làm. Hiểu thường đến thành câu. Làm đến thành động tác. Câu có thể bật ra ngay, động tác phải đi qua sự chậm chạp của thân thể, qua một chút ngại, một chút mỏi, qua cả lần làm chưa khéo. Bởi vậy, nói điều đúng không khó bằng sống cho đúng với điều vừa nói. Nói “bớt nóng” mất hai tiếng. Giữ được miệng trong lúc đang nóng có khi mất nhiều năm. Nói “đừng xét người” rất gọn. Ngưng một câu bàn tán ngay khi nó vừa ngon miệng mới là phần khó.

Cũng từ đó, tôi thấy chuyện chăm chăm tìm lỗi người khác không chỉ làm họ mệt. Nó lấy mất thời giờ của chính người đang tìm. Mỗi phút đứng chỉ tay là một phút bàn tay ấy không làm gì. Mỗi lần đào sâu vào chỗ người khác thiếu là một lần phần việc của mình bị bỏ ngoài mép. Có người thuộc hết lỗi của cả căn phòng, nhớ ai trễ, ai quên, ai nói mà không làm, nhưng lại không nhớ hôm nay mình đã đặt xuống được thứ gì. Lỗi của người khác giống những đám mây dễ nhìn, cứ ngước lên là thấy. Lỗi của mình nằm sát dưới chân, phải cúi xuống mới gặp. Mà cúi xuống thì không oai. Cúi xuống còn có nguy cơ thấy đôi dép mình cũng dính bùn, thấy cái góc mình phụ trách cũng đang dột, thấy mình và người kia chẳng cách nhau xa như lời phê bình ban nãy. Chính chỗ ấy mới khó chịu. Thành ra, nhìn ra ngoài thường nhẹ công hơn soi lại phần mình.

Tôi không nghĩ cứ im lặng là tốt, cũng không nghĩ mọi lời phê bình đều thừa. Có lúc sấm báo một cơn mưa lớn, một câu nói đúng lúc cứu được cả nhóm khỏi đi sai đường. Có người vừa nói vừa làm, tiếng của họ không rỗng vì phía sau đã có dấu chân. Vấn đề không nằm ở âm lượng, mà nằm ở thứ đến sau âm thanh. Sau câu góp ý có một bàn tay cùng sửa không. Sau lời than có một bước chân đi tới không. Sau khi chỉ ra mái dột, người nói đứng giữ thang, đưa miếng ngói, hay lui ra chờ xem ai té. Lời nói có việc làm theo sau thì giống tiếng sấm kéo mây về, nghe xong biết trời sắp đổi. Lời nói chỉ để chứng minh mình đúng thì rền lên rồi tắt, để lại không khí oi hơn trước. Đúng mà không đụng tay vào, nhiều khi cái đúng ấy cũng chỉ là một chỗ trú sạch sẽ cho sự thờ ơ.

Khó nhất có lẽ là lúc tôi nhận ra tiếng sấm không chỉ ở người khác. Nó có thể nằm trong một câu nhận xét rất hợp lý, trong cái tặc lưỡi “đáng lẽ”, trong cảm giác sốt ruột khi thấy người ta làm chưa vừa ý. Chỉ cần không để tâm, lời phê bình sẽ chạy trước, còn bàn tay lững thững theo sau, riết rồi mất dấu. Có một cách khá thô mà hữu ích: mỗi khi sắp kể người nào chưa làm gì, thử đặt cạnh đó một việc mình có thể làm ngay. Không phải để nhận hết phần về mình, cũng không phải giả bộ rộng lượng. Chỉ để lời nói có trọng lượng của một giọt nước. Nếu không giúp được, ít nhất cũng đừng biến sự bất lực thành một bài diễn thuyết. Nếu cần nói, nói cho trúng. Nếu đã nói, làm một phần. Nếu chưa làm gì, hạ giọng xuống một chút. Ba chuyện nghe đơn sơ, đến lúc đụng việc mới biết tay mình hay trốn nhanh hơn miệng.

Rồi sẽ vẫn có những căn phòng nhiều tiếng động, những cuộc trò chuyện đầy lỗi của người vắng mặt, những ngày ai cũng biết việc phải làm nhưng chẳng ai muốn là người bắt đầu. Tôi không mong sấm biến mất. Trời không sấm đôi khi cũng ngột ngạt. Chỉ mong sau tiếng rền ấy có một giọt rơi xuống, rồi thêm một giọt nữa. Chậm cũng được. Vụng cũng được. Một việc nhỏ được làm tới nơi vẫn mát hơn mười câu nói đúng để đó. Đất không nhớ ai đã mô tả cơn khô hay nhất. Đất chỉ mềm khi gặp nước. Còn tiếng sấm, vang một hồi rồi cũng đi qua cánh cửa, bỏ lại cái bàn, cái ly, phần việc còn dang dở. Ngoài hiên, mây đã kéo tới. Chừng nào có mưa thì chưa biết. Nhưng ít nhất, có người đã thôi chỉ tay và cúi xuống làm.