Nghe mùi khét trước khi cái quai nồi cháy hẳn

“Hình như dưới bếp có mùi gì…”

Câu đó nghe lửng lơ vậy thôi, nhưng nhiều khi cứu được cả cái quai nồi. Lửa tạt qua một bên, nhựa bắt đầu nóng lên, mùi khét len lên trước khi mắt mình kịp thấy khói. Người Việt mình hay nói lạ: nghe mùi. Mũi ngửi, tai nghe, vậy mà tới lúc cần diễn tả sự chăm chú, mình lại mượn chữ nghe. Nghe mùi khét, nghe trời sắp mưa, nghe trong người không ổn. Nghe, ở đây, không còn là chuyện của cái tai nữa. Nó là chuyện của một người chịu lắng xuống một chút trước khi mọi thứ cháy hẳn.

Tôi thích cái chữ lắng đó. Lắng là phần cặn chìm xuống, phần nước trong mới hiện ra. Chứ còn chưa lắng mà đòi nghe thì khó lắm. Ai nói một câu trái tai, tôi đã kịp dựng rào. Ai sửa một việc tôi vừa làm xong, trong bụng đã lầm bầm: “Ủa, bộ mình làm dở dữ vậy sao?” Ai góp ý hơi vụng, mặt tôi bên ngoài có thể bình tĩnh, còn bên trong thì cái bếp đã đỏ lửa, quai nồi lăm le cháy. Nói cho sang là tôi nhạy cảm. Nói cho đúng hơn là tôi chấp nhanh quá, nhanh hơn cả mạng nhà tôi lúc cần thì lại chậm.

Có một cái nhìn tôi thấy đáng giữ: lúc còn sống, cách mình đối xử với nhau mới là phần quý nhất. Đến khi mất rồi mới bày biện thật nhiều, khóc thật lớn, làm đủ thứ cho phải phép, nghe cũng thương, nhưng thương kiểu trễ tàu. Sống thì không cho nhau một bữa cơm tử tế, mất rồi mới mâm cao cỗ đầy. Sống thì để nhau tủi thân, mất rồi mới nói những câu đáng lẽ nên nói từ lâu. Tro lạnh không cần chăn ấm. Người còn ngồi trước mặt mình mới cần.

Nghĩ vậy không phải để chê trách ai. Tôi cũng thuộc dạng nhiều khi thương mà diễn đạt lủng củng, quan tâm mà mặt cứ như đang kiểm tra lỗi chính tả. Có lúc muốn nói một câu mềm, ra khỏi miệng lại thành câu cứng. Muốn giúp, thành ra chỉ đạo. Muốn hỏi thăm, thành ra tra khảo. Thành thử, cái việc lắng nghe không chỉ là nghe người khác nói gì, mà còn nghe xem trong mình đang chuẩn bị phóng ra thứ gì. Một câu tử tế hay một cục đá nhỏ.

Tôi từng nghe một chuyện về một người mất mẹ từ rất nhỏ. Lớn lên, hình ảnh mẹ trong trí nhớ chỉ còn nhạt như tấm ảnh để lâu ngoài nắng. Nhưng tình thương thì không hẳn biến mất theo một thân người. Nó có thể đi qua người cậu, người dì, qua một bàn tay khác, một bữa cơm khác, một câu nhắc nhở khác. Nghe vậy, tôi thấy lòng mình mềm ra. Có những mất mát không ai thay được, đúng. Nhưng cũng có những tình thương biết đổi chỗ đứng. Nó không còn ở cái tên cũ, nhưng vẫn còn trong cách người khác thương mình tiếp.

Cái đó làm tôi nhớ tới bình hoa. Gọi là hoa hồng, nhưng tháo nó ra một chút thì đâu chỉ có hoa. Có đất, có nước, có nắng, có bàn tay ai đó cắt cành, có người bán, có người mua, có cái bình đứng yên trên bàn. Hoa hồng đỏ, hoa hồng vàng, qua thứ tiếng khác lại thành tên khác. Cùng một thứ, đổi dáng thì đổi tên. Gạo nấu chín thành cơm, nấu nhừ thành cháo, xay ra thành bột, hấp lên thành bánh. Vậy mà chỉ cần ai gọi mình một tiếng khó nghe, tôi lại ôm cái tên đó như ôm giấy chứng nhận. Người ta gọi mình là con gà, mình không phải con gà mà vẫn giận. Kể cũng tài. Tôi chưa chắc tu được gì, nhưng khoản tự biến mình thành gà trong đầu thì có vẻ có năng khiếu.

Nếu chịu nghe kỹ hơn, nhiều chuyện bớt nhọn đi. Một người nêm thêm muối vào nồi canh mình vừa nấu, có thể không phải họ xem thường mình, chỉ là miệng họ ăn mặn. Một người sửa lại bình hoa mình vừa cắm, có thể không phải họ muốn hơn thua, chỉ là mắt họ thấy vậy mới đẹp. Một người kể cho mình nghe chuyện của người khác, chưa chắc đã là toàn bộ sự thật, vì đời đâu phải cái dĩa trái cây nhìn một mặt là đủ. Nghe một bên thì dễ giận. Nghe hai bên thì đỡ chắc. Nghe thêm chính mình nữa, nhiều khi mới biết mình đang giận vì việc đó sai, hay vì cái tôi bị chạm nhẹ một cái đã kêu beng beng.

Tôi cũng thích cái ý nhỏ về một chiếc dĩa cũ, một cuốn đĩa cũ, một vật đã hết công dụng. Có người không dám bỏ vì trên đó từng có hình ảnh thiêng liêng, từng chứa lời quý. Nhưng nếu vật đó không còn dùng được, cho nó đi tái chế cũng là một cách để nó tiếp tục có ích. Cái lòng kính trọng không nằm ở việc giữ mãi một món đồ phủ bụi. Nó nằm ở chỗ mình hiểu mình đang làm gì. Tin mà không hiểu thì dễ thành loay hoay. Giữ mà không hiểu thì nhà chật, lòng cũng chật theo.

Từ cái dĩa giấy, ly giấy, điếu thuốc, tới một câu nói trong lúc nóng, mọi thứ mình dùng đều có bóng của người khác trong đó. Khói thuốc đi vào phổi mình, rồi lẩn qua hơi thở của người bên cạnh. Một lời nặng đi ra khỏi miệng mình, rồi nằm lại trong lòng người nghe lâu hơn mình tưởng. Một cơn giận tưởng rất riêng, vậy mà kéo cả căn phòng xuống thấp. Có những thứ nhỏ xíu, nhưng nhỏ kiểu mùi khét. Nó báo trước một đám cháy nếu mình chịu nghe.

Tôi không nghĩ mình có thể lúc nào cũng rộng lượng. Nói vậy nghe giống người sắp mở lớp dạy sống đẹp, mà tôi thì còn đang học lớp mẫu giáo của môn bớt tự ái. Nhưng có lẽ mỗi lần định nổi nóng, thử chậm lại một nhịp cũng được. Hỏi thầm: chuyện này có thật đáng không, người kia có thật muốn hại mình không, hay họ chỉ đang vụng về theo cách của họ? Tôi đã từng cần người khác tha thứ cho mấy lúc lủng củng của mình, nên những chuyện nhỏ, nếu bỏ qua được, nên bỏ qua. Dưới bếp, mùi khét vẫn thường lên trước. Trong lòng người, cũng vậy.