Nói thật trong một tập thể mà ai cũng sợ mất lòng

Trong thế giới doanh số theo tuần, báo cáo theo tháng và tin đồn nội bộ theo từng giờ, thứ đắt nhất trong một tổ chức không phải là vốn, không phải là nhân tài, mà là một câu nói thật.

Hồi đó, khi còn ngồi ở vị trí phải gánh quyết định, tôi càng làm lâu càng thấy mình giống một người gác cửa trong đêm: bên ngoài thì ai cũng nói ổn, bên trong thì từng mảng tường đã bong tróc. Vấn đề không phải là mọi người không thấy. Vấn đề là họ không dám nói.

Có những cuộc họp cả phòng đều biết con số không bền vững, nhưng slide vẫn được chiếu lên, đèn phòng họp vẫn sáng trắng, tiếng vỗ tay vẫn đều, và cuối cùng là một kết luận nhẹ nhàng: anh em cố gắng thêm chút nữa. Không ai nói thật. Không phải vì họ không đủ giỏi để nhìn ra vấn đề, mà vì họ không tin là nói ra sẽ an toàn.

Niềm tin không nằm ở khẩu hiệu trên tường. Niềm tin nằm ở câu hỏi: nếu hôm nay tôi nói ngược với sếp, tháng sau tôi còn ngồi đây không?

Cái giá của im lặng

Thời tôi còn cầm một tổ chức, nỗi sợ mất lòng không phải cảm xúc mơ hồ, nó là một bảng kết quả vô hình: nói thật có thể mất cơ hội tăng lương, mất dự án, mất chỗ đứng trong một nhóm quyền lực. Nói dối, hoặc im lặng, thì giữ được sự an toàn ngắn hạn.

Ngắn hạn, mọi thứ có vẻ yên. Dài hạn, công ty trôi lệch như con thuyền bị dời dần la bàn chỉ vài độ.

Người đứng đầu nếu không tỉnh, sẽ nhầm tiếng im lặng với sự đồng thuận, nhầm nụ cười với niềm tin, nhầm sự khéo léo né tránh với văn hóa tôn trọng lẫn nhau. Sự nhầm lẫn đó là cái giá âm thầm nhưng rất đắt.

Có giai đoạn tôi nhận ra: xây một đội dám nói thật, trong bối cảnh ai cũng sợ mất lòng, nghĩa là người đứng đầu phải chấp nhận làm người mất lòng trước. Tôi không thể yêu cầu người khác nói thật khi chính tôi chỉ thích nghe những điều dễ chịu. Tôi không thể đòi hỏi sự thẳng thắn khi bản thân tôi phản xạ bằng cách phòng thủ, giải thích, đổ lỗi mỗi khi bị phản biện.

Sự giả tạo tinh vi nhất không nằm ở cấp dưới, mà ở một người đứng đầu nói 'cứ góp ý thẳng với anh', rồi mấy hôm sau lặng lẽ gạt người đó khỏi bàn tròn quyết định. Khi đó, thông điệp gửi đi rất rõ: im lặng thì an toàn, còn nói thật là tự tách mình khỏi dòng chảy quyền lực.

Tôi tự đặt cho mình vài nguyên tắc, không phải vì cao thượng, mà vì nếu không làm vậy, tôi sẽ mù.

Một là, thời tôi còn dẫn dắt đội, người đầu tiên có quyền nói ngược tôi phải là những người gần nhất: đội trực tiếp, những người cầm số, những người va chạm khách hàng. Họ càng trẻ, càng ít lợi ích, tiếng nói của họ càng đáng nghe, vì họ ít lý do để tô hồng sự thật.

Hai là, trong cuộc họp hồi đó, tôi không khen người nói điều tôi thích. Tôi ghi nhận người dám nói điều tôi khó chịu, với lập luận rõ ràng. Khen sai người, văn hóa lệch. Cả tổ chức sẽ học rất nhanh là nên nói gì để được vỗ tay.

Ba là, sau mỗi lần tranh luận căng, tôi chủ động đi tìm người đã cãi mình, hỏi thêm, cảm ơn rõ ràng, và chứng minh bằng hành động rằng sự thẳng thắn không làm họ mất đi điều gì. Nếu không làm đến nơi đến chốn bước này, mọi lời kêu gọi 'cứ nói thật' chỉ là khẩu hiệu.

Nghe qua có vẻ đơn giản: tạo an toàn, khuyến khích góp ý, thưởng cho sự trung thực. Nhưng thực tế, xây một đội dám nói thật nghĩa là chấp nhận một đội đôi khi làm mình rất mệt.

Mệt vì họ không cho tôi ảo tưởng dễ chịu. Mệt vì mọi kế hoạch đều bị soi kỹ, mọi mục tiêu đều bị hỏi ngược: tại sao lại đặt thế, rủi ro gì nếu thị trường quay xe? Mệt vì không còn những cuộc họp tròn trịa, ai cũng gật, rồi đi về.

Đổi lại, tôi mua được một thứ: sự tỉnh táo tập thể. Tôi không còn phải làm người duy nhất nhìn thấy bão từ xa.

Nuốt bớt cái tôi mỗi ngày

Có những đêm muộn thời đó, tôi ngồi xem lại các tin nhắn nội bộ, email, các quyết định đã đi qua. Điều làm tôi yên tâm không phải là việc mọi người khen kế hoạch, mà là có người dám nói: em không tin giả định này, em nghĩ mình đang đánh giá thấp rủi ro về dòng tiền.

Câu đó có thể làm cuộc họp kéo dài thêm một giờ, nhưng có thể giúp chúng tôi tránh một sai lầm kéo dài ba năm. Sự khó chịu trong một buổi chiều, đổi lại sự an toàn cho tương lai.

Tất nhiên, nói thật không phải là giấy phép để thiếu tôn trọng. Nói thật không phải là tuôn cảm xúc, xả bực bội, đổ trách nhiệm ra giữa bàn. Đội dám nói thật là đội hiểu rằng: nói đúng, nói đủ, nói trên dữ liệu, và chịu trách nhiệm với điều mình nói.

Có người nói rất thẳng, nhưng mỗi lần dự đoán đều sai, mỗi lần phản biện đều dựa vào cảm tính. Tôi vẫn nghe, nhưng tôi không thể lấy đó làm la bàn. Sự thật của tổ chức không nằm trong một câu nói to, mà trong những dữ kiện nhỏ, lặp đi lặp lại, nhất quán.

Thời tôi còn dẫn đội đi đường dài, cái giá phải trả là phải nuốt bớt cái tôi mỗi ngày. Tôi phải chấp nhận mình sai, không chỉ trong im lặng, mà trước mặt nhiều người. Phải quen với cảnh người cấp dưới chỉ ra lỗ hổng trong logic của mình. Phải học cách nói: được, phương án của em tốt hơn, mình đi theo hướng đó, mà không tự ái.

Quyền lực, nếu không được kiểm soát bằng sự thật, rất nhanh sẽ trở thành một loại ma túy. Một đội dám nói thật chính là liều thuốc giải, nhưng uống thuốc giải thì không dễ chịu.

Nhìn lại những năm đó, điều làm tôi biết ơn không phải là những giai đoạn công ty suôn sẻ, mà là những lần cả đội dám kéo tôi lại, dám nói: anh đang quá lạc quan, anh đang bỏ qua chi phí cơ hội, anh đang đánh giá thấp cảm xúc của khách hàng. Nếu ngày đó tất cả im lặng, nếu ngày đó ai cũng sợ mất lòng, có lẽ hôm nay chúng tôi vẫn đang đi trên một con đường tưởng là thẳng, nhưng thực chất là vòng tròn.

Nếu bạn đang ở vị trí phải gánh quyết định, phải đứng mũi chịu sào, bạn sẽ hiểu cảm giác căn phòng im lặng đôi khi đáng sợ hơn một cuộc tranh luận nảy lửa. Tiếng vỗ tay đôi khi đáng lo hơn tiếng phản biện. Sự đồng thuận quá nhanh đôi khi là dấu hiệu của một tổ chức đã mệt, đã sợ, đã chọn an toàn thay vì sự thật.

Với tôi, xây một đội dám nói thật không phải là lựa chọn mang màu sắc đạo đức, mà là một quyết định sống còn. Không có họ, tôi bị mắc kẹt trong vùng mù của chính mình. Có họ, tôi phải đối diện với nhiều bất tiện, nhiều vết xước trong cái tôi, nhưng đường dài thì ít lệch.

Giờ tôi làm một mình, không còn đội để họp, nhưng bài học đó vẫn còn với tôi: nếu một ngày bạn nhìn quanh và thấy mình đang hơi cô đơn trong một đội dám nói thật, có thể đó không phải là dấu hiệu bạn làm sai. Có thể đó là tín hiệu bạn đang đi đúng hướng, chỉ là con đường này, bản chất nó ít người chịu bước.

Vì cái giá phải trả cho một câu nói thật luôn cao hơn cái giá của một cái gật đầu im lặng.